De Morgen Zaterdag 27 Juni 1998 CULTUUR

Mijn vriend de computer

De maschinegestuurde composities van Karlheinz Essl


Van Lievn Bertels


'Muziek waarin u als luisteraar een belangrijke rol kan vervullen.' Het lijkt wel een slogan van een politieke partij. Maar hebben de participabe experimenten van de happenings niet bewezen dat het publiek geen creatieve inbreng wil en dat, als er al geparticipeerd wordt, de grens met de anarchie vlug is bereikt. De Oostenrijkse componist Karlheinz Essl (1960) hoopt van niet. Met behulp van computer-aided composition zoekt hij naar nieuwe relaties tussen componist, musicus en publiek.


Essl is afkomstig uit Wenen, waar hij contrabas, electro-akoestiek en compositie studeerde aan de Musikhochschule. Hij verdiepte zich ook in de musicologie en schreef een doctoraalscriptie over het synthesedenken bij Webern. Afkomstig uit een belangrijk industrieel geslacht bleek het voor Essl niet zo eenvoudig de familie te overtuigen van zijn radicale keuze voor de hedendaagse muziek. Verwonderlijk eigenlijk, want vader en moeder Essl zijn zowat de belangrijkste Oostenrijkse mecenassen van de hedendaagse beeldende kunst.

Aanvankeljk speelde Essl in het Weense rock-circuit, waar compositie vooral arrangeerwerk betekende en muzikale keuze beperkt bleef tot de mode van de dag. Een ommekeer kwam er door de kennismaking met de muziek van Karlheinz Stockhausen en de seriële problematiek: "De seriële muziek bracht na Schönbergs stap naar de atonaliteit opnieuw een enorme uitbreiding van het aantal muzikale mogeljkheden dat ter beschikking stond van de componist. Niet alleen de toonhoogte en duur, maar ook parameters als klankkleur en klanksterkte werden betekenisdragende elementen. Hierdoor stijgt het aantal beslissingen dat een componist moet nemen natuurlijk exponentieel. De manier van Stockhausen en zijn seriele spitsbroeders om hier mee om te gaan was het opzetten van complexe systemen en dogma's. Helaas levert dit erg arbitraire muziek op, waarin je als het ware hoort dat er slechts één oplossing nagestreefd wordt en duizenden andere verloren gaan. Dat is de reden waarom John Cage het toevalselement als decision maker ging integreren, bijvoorbeeld in de vorm van het Chinese orakel I-Ching. Op die manier beperk je het aantal mogelijkheden zonder vanuit een gesloten, arbitrair systeem te denken."


Lexikon-Sonate

Essl zelf gebruikt vooral de computer als orakel. Programmeren doet hij in de speciaal voor muziek ontwikkelde programmeertaal Max, een grafisch pakket waarmee je kleine 'modules' als in een legpuzzel aan elkaar tekent op je scherm. Max kan niet alleen gebruikt worden om live een aantal muziekmachines te sturen, maar ook om te componeren, eventueel met een onm dellijk hoorbaar resultaat. Het computerprogramma bevat uiteraard ook 'toevalsgeneraren' die Essl gebruikt om with a little help from a friend, steeds nieuwe klankweefsels uit te dokteren. In Lexikon-Sonate (1992 ff.) kan dat 'steeds nieuwe' zelfs letterlijk worden genomen: het is een eeuwig work-in-progress, waarbij een door de computer bespeelde piano met Max wordt bestuurd. De luisteraar kan op het programma inwerken als een soort van superdirigent en een bepaalde muzikale sfeer oproepen. De kleine orakels in Essls compositie kunnen binnen de door de dirigent uitgezette krijtlijnen, eeuwig voort componeren zonder zichz ooit te herhalen. Het publiek is met andere woorden geen instant-composer of een plaatsvervanger van de componist, maar dient zelf als een soort overkoepelend toevalselement. De idee druist lijnrecht in tegen de gedachte dat creativiteit een persoonljke expressie zou zijn van een individu, dat dan ook een eindig res taat wil zien.

Essl: "Het heeft alles te maken met luisteren. Ik wil de luisteraar uitdagen om een soort van co-auteur te worden. Dit kan met élk stuk, zelfs met Mozart of Bach. Als je de luisteraar een zekere beslissingsmogelijkheid geeft, dwing je hem ook om aandachtiger te luisteren. Zelf heb ik bijvoorbeeld een probleem met het luisteren naar opnamen. Ik hou niet van iets dat 'geconserveerd' wordt, dat enkel nog gereproduceerd kan worden. Ik luister dan ook niet naar platen, ik ga liever naar concerten. Ik hou van muziek die telkens verschillend kan klinken."

Van één luisteraar die het toeval een handje helpt naar een wereldwijde compositie is voor Essl maar een kleine stap. Op een enorm omvangrijke, maar netjes opgebouwde Internet-site levert hij niet alleen informatie over leven en werk - met de obligate klankfragmentje - maar net zo goed een doe-het-zelf-versie van de Lexikoon-Sonate. Op die manier bereikt Essl ook mensen die Oostenrijk niet op een kaart zullen terugvinden: "Elke dag ontvang ik e-mail over Lexikon. Heel wat mensen gebruiken het, niet alleen recreatief, maar ook in muzikale experimenten of als een bron van inspiratie."


Champ d'Action

Ook voor Champ d'Action, de titel van Essls nieuweste werk en meteen ook de naam van de opdrachtgever, doet de componist een beroep op Max. Dit Antwerpse ensemble bestelde een compositie die door enkele kernleden kan worden uitgevoerd als een open structuur. Essl zelf noemt het een metacompositie voor een onbepaald instrumentaal ensemble (drie tot zes solisten). Op de première zal worden gespeeld op trombone, basklarinet, cello, percussie en sampler. De musici spelen hierbij niet volgens een conventionele partituur, maar krijgen elk een computermonitor voor de neus die hen à la carte speelinstructies voorschotelt. De instructies zelf kunnen uitgewerkte structuren zijn, maar ook open elementen waarop de musici improviseren. De verschillende schermen worden gestuurd door een of twee 'dirigenten', die elkaar niet mogen zien. De veranderingen in het stuk worden door de computer maar met mondjesmaat vrijgegeven, zodat telkens slechts één musicus met iets nieuws op de proppen kan komen.

Computersturing, Internettoegang en inbreng van het publiek betekenen niet dat Essl de massa wil bereiken: "Ik geloof dat muziek als kunstvorm nooit op het grote publiek was gericht. Zelfs Mozart, en Beethoven, werden vooral geconsumeerd door een heel klein deel van de gemeenschap, de adel of de burgerij. Met onze historische interesses luisteren we vooral naar de 19de-eeuwse muziek. Eigentijdse muziek is altijd een zaak geweest van kleine groepen. Het interesseert me niet om voor iedereen te spreken, te componeren, en ik denk dat de interesse van de massa niet door kunst kan worden gevoed."


© 1998 by Lieven Bertels / De Morgen


in: De Morgen (Belgium, 27 June 1998)



Home Works Sounds Bibliography Concerts


Updated: 5 Oct 2014